Dulle Griet en 'Rari Nantes in gurgite vasto' *

Bruegels werk staat bol van details. Ter verklaring van zijn uitzonderlijke talent voor het herkenbaar schilderen van de kleinste details verwijzen Bruegelkenners vaak naar zijn samenwerking met de onvolprezen miniaturist Giulio Clovio tijdens zijn verblijf in Italië in 1553-54 en met Mayken Verhulst, de (tweede) echtgenote van zijn leermeester Pieter Coecke van Aelst, afkomstig uit een Mechelse kunstenaarsfamilie, die in 1563 zijn schoonmoeder werd en als een uiterst vaardige miniaturiste bekend stond. Na Bruegels overlijden was zij het die zijn nog jonge kinderen opvoedde en Pieter de Jonge en Jan opleidde tot gerenommeerde schilders.

Tine Meganck noemt Bruegels schilderijen conversatie- en meditatiestukken, die zijn opdrachtgever, maar ook elke toeschouwer tot op vandaag, aanzet om goed te kijken, na te denken en de converseren over de gevolgen van individuele en collectieve keuzes en gewoontes en die uitnodigen tot gesprek en gedachtewisseling.[1] Bruegels ‘Twelf maanden’ worden beschouwd als topothesieën, het product van samenvoegingen van meerdere plaatsen.[2] Bruegels schilderijen zijn naast meesterlijke totaalcomposities vaak ook zoekplaatjes, om de kijker uit te dagen met verrassende en vaak grappige details.

Bruegel had iets met water. Zeeën en zeeschepen, rivieren en beken, watermolens, waterpret, zwemmers en waterdieren. Dankzij de hoogwaardige scans van zijn werken - deze van het Kunsthistorisches Museum in Wenen op Inside Bruegel zijn een absolute aanrader - en de zoomfunctie, die detailonderzoek van zijn werken in de virtuele wereld mogelijk hebben gemaakt, ontdekte ik op meerdere ervan ‘rari nantes’.

Het begon met een idylle, ver weg op de Korenoogst.

1. De Korenoogst

Van dicht(er)bij zien we een naakte schone, met een welgevormde bips, zwemmen in een poel. Een naakte medebader - haar partner? - zit, met de rug naar de kijker, op de rand pootje te baden naast een derde persoon die een kapmantel draagt. Aan/in de poel bevindt zich ook iets dat lijkt op een bizar waterdier, van een tegenwoordig niet (meer) bekende/bestaande diersoort. Een nijlpaard, een zeehond? Een uitgestorven ras, de poelrob? Niettegenstaande het een vrij groot dier is, lijkt het de drie mensen geen vrees in te boezemen en werd het kennelijk ongevaarlijk geacht.

2. De terugkeer van de kudde.

Een zwemmer die lijkt te vluchten voor een niet nader identificeerbaar waterdier verschijnt ook op een ander schilderij in de reeks van de Twelf maanden, De terugkeer van de kudde.

3. De Kinderspelen

   Ook bij de Kinderspelen mag waterpret niet ontbreken.

4. De Val van Icarus

Het verhaal van Icarus begint dan wel idyllisch en zelfs heroïsch, de door Bruegel geschilderde afloop is het allerminst. Volgens de mythe kon Icarus dan wel vliegen maar blijkbaar niet zwemmen.

5. Dulle Griet

Alles behalve idyllisch is de Dulle Griet. En toch schuilt er in dit helse tafereel een welhaast hemels paradijselijke idylle met rari nantes te midden een pandemonium van chaos, onheil, oorlog en verderf.

Schilderde Bruegel in het jaar van zijn huwelijk een tafereel van pril huwelijksgeluk in een turbulente tijd?

In de idylle van het jonge paartje in het paradijs figureert ook een naakt mannetje dat in het water duikt met in zijn hand een vlag waarop een hoorn is afgebeeld. Bedoelde Bruegel hiermee graaf Filips van Horne? Van het Huis van Horne en Filips van Horne, stiefzoon van graaf Jan van Horne, was geweten dat zij op zwart zaad zaten en dus figuurlijk (financieel) uitgekleed waren. Filips van Horne zat voortdurend met financiële problemen en vanaf 1560 ging het van kwaad naar erger. Filips leende veel geld bij zijn onderdanen in de dorpen waarover hij het gezag had. Filips werd in de zomer van 1567 door Alva in Brussel gesommeerd en met zijn allerlaatste geld kocht hij een paard voor Alva om hem gunstig te stemmen. Hiervoor gaf hij een boerderij, gelegen bij zijn kasteel in Weert, in pand aan de onderdanen van wie hij leende en dit leidde tot onenigheid met zijn moeder Anna Van Egmond die er het vruchtgebruik over bezat. De geschiedenis leert dat het geschenk aan Alva hem niet voor de dood(straf) heeft kunnen behoeden. Filips werd op 5 juni 1568, samen met de graaf van Egmont, op last van Alva onthoofd op de Grote Markt te Brussel_.[3] 

Dat zijn krediet helemaal op was blijkt ook uit het privilegieboek van Bocholt, waarvan een paar fragmenten zijn financiële reputatie illustreren. In dat privilegieboek werden allerlei documenten overgeschreven die voor de rechten en plichten van de Bocholtenaren van het grootste belang waren. Het wordt bewaard in het Rijksarchief te Hasselt_[3] 

In het water duiken met een vlag in de hand is niet normaal. De toevoeging van de vlag moet dus gebeurd zijn om het duikend personage te identificeren. Dat de hoorn verwijst naar (de graaf van) Horne lijkt voor de hand liggend. Een andere verklaring voor de vlag met de hoorn lijkt moeilijk te vinden. Dat de kleuren afwijken van deze van het wapen van het Huis van Horne (geel veld, rode of rood met witte hoorn) kan esthetische redenen hebben maar ook met een keuze om de verwijzing kiesheidshalve niet al te opzichtig te maken.

Over het verband tussen Bruegel, de heerlijkheid Groot Bruegel en de graaf van Horne kunt u meer lezen in een andere bijdrage op deze site via deze link Graaf Jan van Horne op bezoek in en bij Bruegel? Een verwijzing naar de graaf van Horne versterkt de hypothese die in dit artikel ontwikkeld werd.

*"Rari nantes in gurgite vasto" is een Latijnse uitdrukking van de Romeinse dichter Vergilius (Aeneis I, 118) die betekent: "weinigen zwemmend in de wijde oceaan" en wordt gebruikt om zeldzame, geïsoleerde gevallen te beschrijven te midden van een overvloed aan chaos, onzin, of tegenspoed, zoals een paar overlevenden na een schipbreuk of enkele goede ideeën tussen veel slechte. De volledige zin is "Apparent rari nantes in gurgite vasto", wat "Er verschijnen er weinigen, zwemmend in de immense afgrond" betekent. 

NOTEN

[1] Meganck, Tine L., Pieter Bruegel de Oude, Val van de opstandige engelen, SilvanaEditoriale, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, 2019 (tweede editie), 8

[2] Huet, Leen, Pieter Bruegel, de biografie, Uitgeverij Polis Antwerpen, 2016, 266

[3] Cuppens , Wim, De teloorgang van de van Horne-dynastie en de komst van de familie von Bocholt(z) in de heerlijkheid Bocholt: de schuld van Philips van Montmorency, Tussen halt en stop, Geschied- en heemkundige kring Bocholt, 2024, 16-26